Armia Krajowa – polska konspiracja zbrojna
Armia Krajowa (AK) powstała formalnie 14 lutego 1942 roku, kiedy rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) został przemianowany w AK – zbrojne ramie Polskiego Państwa Podziemnego działające na terenie całej okupowanej Polski.
Organizacja ta podlegała polskiemu Naczelnemu Wodzowi i strukturze Delegatury Rządu na Kraj, a jej celem było prowadzenie oporu przeciw okupantowi niemieckiemu i sowieckiemu, przygotowanie powstania powszechnego oraz obrona ludności cywilnej.
Struktura organizacyjna w terenie
AK była systematycznie zhierarchizowana, co w praktyce oznaczało podział terytorium kraju na jednostki organizacyjne:
- Okręgi – obejmowały dawne województwa lub większe regiony,
- Inspektoraty / Obwody – odpowiadały powiatom lub ich odpowiednikom,
- Rejony / Placówki – działały na poziomie gmin i małych miejscowości.
Powiat Przemyski – Obwód Armii Krajowej
Na terenie Powiatu Przemyskiego działały zorganizowane struktury AK:
Podległość regionalna
Powiat Przemyski był częścią Okręgu Kraków AK, czyli jednego z regionalnych zgrupowań Armii Krajowej obejmujących południowo‑wschodnią Polskę.
Obwód Przemyski i jego jednostki
W ramach działalności konspiracyjnej w powiecie funkcjonowało kilka struktur lokalnych:
Inspektorat / Obwód AK
- AK w Powiecie Przemyskim pracowała jako samodzielny obwód, odpowiedzialny za całość działalności wojskowej i wywiadowczej na terytorium powiatu.
Placówki – lokalne grupy działające konspiracyjnie
Obwód dzielił się na mniejsze jednostki, tzw. placówki, które odpowiadały za działania w gminach i wsiach. W dokumentach źródłowych ich kryptonimy obejmowały m.in.:
- „Polana”
- „Paproć”
- „Piskorz”
Liderzy lokalni (dowódcy)
W AK powiatu przemyskiego wyróżniano kilku dowódców i oficerów konspiracji, którzy prowadzili działalność zbrojną i wywiadowczą, m.in.:
- chor. Teofil Dołhan ps. „Wujek”
- por. Adam Winogrodzki ps. „Jerzy” i „Korwin”
- por. Feliks Pikulski ps. „Przepiórka”
- por. rez. Emil Czerny ps. „Wacław / Zbychosław”
- mjr art. Jan Gołdasz ps. „Szczyt”
- kpt. rez. Henryk Puziewicz ps. „Jan Batura”
- por. rez. Zbigniew Zawiła ps. „Żbik”
To oni odpowiadali za planowanie zadań konspiracyjnych, kontakt z lokalną ludnością i organizowanie struktur na poziomie placówek.
Przykład lokalnej działalności – placówka w Krzywczy
W miejscowości Krzywcza, na terenie ówczesnego powiatu przemyskiego, działała placówka AK nr 4, kryptonim „Klara” (od 1942 r.). Podlegała ona Obwodowi AK i obejmowała obszar Krzywczy, Reczpola i Krasiczyna. Jej dowódcą był chor. art. Michał Czarnecki ps. „Michał”.
To właśnie lokalne placówki prowadziły działania wywiadowcze, łącznikowe oraz – jeśli było to możliwe – akcje dywersyjno‑zbrojne przeciw okupantowi.
Rola i zadania struktur AK
W praktyce struktury AK na terenie powiatu realizowały wiele zadań:
Wywiad i łączność
Zbieranie informacji o ruchach wojsk niemieckich i działań administracji okupacyjnej, utrzymywanie łączności z innymi komórkami AK.
Sabotaż i dywersja
Małe grupy przeprowadzały sabotaż, niszczyły łączność, szlaki komunikacyjne lub przeszkadzały okupantowi w realizacji jego planów.
Współpraca z ludnością
Pomoc ludności cywilnej, ukrywanie osób ściganych przez Gestapo czy organizowanie pomocy rodzinom represjonowanych.
Podsumowanie – lokalny charakter AK
Struktury AK w Powiecie Przemyskim tworzyły spójną siatkę konspiracyjną, w której obwód powiatowy składał się z placówek lokalnych, dowodzonych przez miejscowych oficerów i podoficerów. Ich działania były częścią szerszego systemu Armii Krajowej, łączącego się z Okręgiem Kraków i całym ruchem konspiracyjnym w Polsce.
Oprac.: M. Niedzwiecki
Graf.:
1. fot. Marta Baszewska (fotoedycja), str.: https://kulturaupodstaw.pl/polska-walczaca-jest-z-poznania-wojciech-hildebrandt/
2. grafika ze strony Przemyskie Archiwalia
